Borderline, czyli osobowość chwiejna emocjonalnie: 9 kryteriów, terapia, leki
Borderline to zaburzenie osobowości. Jego rdzeń to 4 obszary niestabilności: emocje, relacje, obraz siebie i impulsywność. W polskiej dokumentacji ma kod F60.3, osobowość chwiejna emocjonalnie. Podstawą leczenia jest długoterminowa psychoterapia, np. DBT. Leki łagodzą wybrane objawy i choroby współistniejące, ale borderline nie jest wskazaniem żadnego z opisanych tu leków.
Co to jest borderline w skrócie
To trwały wzorzec przeżywania i działania. Zaczyna się zwykle we wczesnej dorosłości. Widać go w wielu sytuacjach, nie w jednej. Utrudnia relacje, pracę i codzienne życie.
Nazwa pochodzi z angielskiego: borderline, czyli pogranicze. Dawniej sądzono, że to stan na granicy nerwicy i psychozy. Dziś to osobne, opisane zaburzenie osobowości.
Zaburzenie osobowości to nie wada charakteru. To sposób reagowania, który powstał z konkretnych przyczyn i który można zmieniać w terapii.
Jak klasyfikacje nazywają borderline
Ten sam problem ma 3 opisy. Polska dokumentacja używa ICD-10, w opisach spotkasz też ICD-11 i DSM-5.
ICD-10 - Nazwa i kod: W ICD-10 borderline to osobowość chwiejna emocjonalnie, F60.3, z 2 typami: impulsywnym (F60.30) i borderline (F60.31). - Co trzeba spełnić: ICD-10 wymaga ogólnych kryteriów zaburzenia osobowości oraz cech danego typu. Tej klasyfikacji nadal używa polska dokumentacja.
ICD-11 - Nazwa i kod: W ICD-11 jest jedno zaburzenie osobowości (6D10) z oceną nasilenia i specyfikatorem wzorca borderline (6D11.5). - Co trzeba spełnić: ICD-11 ocenia, jak bardzo zaburzenie upośledza funkcjonowanie: łagodnie, umiarkowanie albo ciężko.
DSM-5 - Nazwa i kod: W DSM-5 to borderline personality disorder, zaburzenie osobowości z pogranicza. - Co trzeba spełnić: DSM-5 wymaga co najmniej 5 z 9 kryteriów, obecnych od wczesnej dorosłości.
9 kryteriów: jak borderline wygląda na co dzień
DSM-5 wymienia 9 objawów. Do rozpoznania potrzeba co najmniej 5. Dlatego dwie osoby z borderline mogą wyglądać zupełnie inaczej.
Lęk przed porzuceniem. Gwałtowne próby uniknięcia odrzucenia, także wyobrażonego.
Relacje skrajne. Idealizacja zmienia się w pogardę, czasem w ciągu dni.
Niestabilny obraz siebie. Nie wiesz, kim jesteś, czego chcesz, co lubisz.
Impulsywność w co najmniej 2 obszarach: wydatki, seks, substancje, jazda, objadanie się.
Powtarzające się samookaleczenia, groźby lub próby samobójcze.
Chwiejny nastrój. Zmiany trwają zwykle kilka godzin, rzadko dłużej niż kilka dni.
Przewlekłe poczucie pustki.
Silny gniew, trudny do opanowania.
Pod wpływem stresu: krótkotrwała podejrzliwość albo poczucie odrealnienia.
Samookaleczenia: objaw, nie manipulacja
Samookaleczenie to dla wielu osób z borderline sposób na przetrwanie fali emocji. Daje chwilową ulgę. Potem wraca wstyd i napięcie. Koło się zamyka.
To objaw, który się leczy. Nie wymysł i nie szantaż. Każdą wzmiankę o samobójstwie traktuj poważnie, także u siebie.
Jeśli rana wymaga szycia albo połknąłeś leki, jedź na SOR albo dzwoń pod 112. Nie oceniaj sam, czy to już groźne.
Skąd się bierze
Nie ma jednej przyczyny. Opis, który dziś dominuje, łączy 2 elementy.
Pierwszy: wrażliwość biologiczna. Emocje rosną szybciej, są silniejsze i wolniej opadają. Ta skłonność częściowo dziedziczy się w rodzinach.
Drugi: środowisko. Przemoc, zaniedbanie, utrata opiekuna, dorastanie w otoczeniu, które lekceważy albo karze emocje dziecka. Część osób z borderline przeżyła traumę. Część nie.
Czynniki ryzyka zwiększają szansę na zaburzenie. Nie przesądzają o nim. Szukanie winnego, w sobie albo w rodzinie, rzadko pomaga. Pomaga nauka nowych sposobów radzenia sobie.
Borderline często współwystępuje z depresją, zaburzeniami lękowymi, zaburzeniami odżywiania, używaniem substancji, ADHD i PTSD. Objawy się nakładają. O różnicach pisze strona o zespole stresu pourazowego.
Diagnoza: kto ją stawia i ile trwa
Rozpoznanie stawia psychiatra albo psycholog kliniczny. Nie ma badania krwi ani obrazowania, które by je potwierdziło.
Podstawą jest rozmowa. Specjalista pyta o historię relacji, emocji, zachowań od dzieciństwa. Czasem używa kwestionariuszy. Często potrzeba kilku spotkań, nie jednego.
Trzeba wykluczyć inne przyczyny: chorobę dwubiegunową, depresję, ADHD, PTSD, skutki substancji. Wahania nastroju w chorobie dwubiegunowej trwają zwykle dni i tygodnie. W borderline zmieniają się w ciągu godzin, często po zdarzeniu w relacji.
Rozpoznania nie postawisz sobie z testu w internecie. Nie postawi go też lekarz oceniający wniosek online.
Na wizytę zabierz listę objawów z przykładami, listę leków, wypisy ze szpitala, jeśli były. To skraca drogę do rozpoznania.
Leczenie: psychoterapia na pierwszym miejscu
Podstawą jest długoterminowa psychoterapia. Ma przewagę nad lekami, bo uczy regulacji emocji, a nie tylko tłumi objawy.
DBT, czyli terapia dialektyczno-behawioralna, powstała specjalnie dla osób z borderline i zachowaniami samobójczymi. Łączy terapię indywidualną z grupowym treningiem umiejętności. Uczy 4 grup umiejętności: uważności, znoszenia przykrych stanów, regulacji emocji i skuteczności w relacjach.
Inne metody o udokumentowanym działaniu: terapia oparta na mentalizacji (MBT), psychoterapia skoncentrowana na przeniesieniu (TFP), terapia schematów. Trwają zwykle co najmniej rok.
W NFZ psychoterapię prowadzą m.in. poradnie zdrowia psychicznego i oddziały dzienne. Do psychiatry w NFZ skierowanie nie jest potrzebne.
Terapia bywa trudna. Relacja z terapeutą uruchamia te same lęki co inne relacje. To normalna część procesu, nie powód do rezygnacji. Powiedz o tym terapeucie.
Plan na kryzys: przygotuj go w spokojnym dniu
Plan kryzysowy to krótka kartka albo notatka w telefonie. Piszesz ją, gdy jest spokojnie. Używasz, gdy emocje rosną.
Twoje sygnały ostrzegawcze: myśli, sytuacje, odczucia w ciele.
Co pomaga ci przetrwać falę: zimna woda, ruch, wyjście z domu, umiejętności z terapii.
2-3 osoby, do których możesz napisać albo pójść.
Numery pomocowe z sekcji niżej.
Co usunąć z zasięgu ręki w kryzysie: zapas leków, ostre przedmioty. Leki może przechowywać bliska osoba.
Tabletki a borderline: wskazania z ChPL i pułapki
Żaden z leków opisanych poniżej nie ma borderline we wskazaniach ChPL. Jeśli psychiatra je stosuje, to przy chorobie współistniejącej albo na podstawie własnej oceny, po omówieniu z pacjentem.
Kwetiapina (np. Ketrel) - Wskazania w ChPL: Kwetiapina ma w ChPL 2 wskazania: schizofrenię i chorobę dwubiegunową. - Na co uważać przy borderline: Kwetiapina bardzo często daje senność i wzrost masy ciała. Nagłe odstawienie może wywołać objawy odstawienia.
Lamotrygina (np. Lamitrin S) - Wskazania w ChPL: Lamotrygina ma w ChPL 2 obszary: padaczkę oraz zapobieganie epizodom depresji w chorobie dwubiegunowej typu I u dorosłych. - Na co uważać przy borderline: Lamotrygina może wywołać ciężką wysypkę, zwykle w pierwszych 8 tygodniach: około 1 na 1000 dorosłych z chorobą dwubiegunową.
Benzodiazepiny (np. alprazolam, lorazepam) - Wskazania w ChPL: Benzodiazepiny są wskazane krótkotrwale w lęku i w zaburzeniach snu, alprazolam wyłącznie w ciężkich stanach lękowych. - Na co uważać przy borderline: ChPL lorazepamu, diazepamu i estazolamu: przy zaburzeniach osobowości ryzyko uzależnienia od benzodiazepin jest większe. ChPL alprazolamu przytacza hipotezę, że przy osobowości borderline ryzyko części działań niepożądanych, np. agresywnego zachowania, może być większe.
Leki przeciwdepresyjne - Wskazania w ChPL: Leki przeciwdepresyjne leczą depresję i zaburzenia lękowe, które często współwystępują z borderline. - Na co uważać przy borderline: W pierwszych tygodniach i po zmianie dawki lęk i myśli samobójcze mogą się nasilić, najbardziej u osób przed 25. rokiem życia.
Leki przeciwdepresyjne i ryzyko na starcie
Jeśli bierzesz lek przeciwdepresyjny z powodu depresji współistniejącej, pamiętaj o ostrzeżeniu z ChPL. W pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić. Najwyraźniej poniżej 25. roku życia.
Wtedy kontaktujesz się z lekarzem od razu. Nie czekasz na kolejną wizytę. W bezpośrednim zagrożeniu życia dzwonisz pod 112.
Lamotrygina też ma ostrzeżenie: leki przeciwpadaczkowe wiążą się z niewielkim wzrostem ryzyka myśli i zachowań samobójczych. ChPL każe obserwować pacjenta i informować opiekunów.
Alkohol i substancje przy borderline
Alkohol i narkotyki na chwilę tłumią napięcie. Potem nasilają impulsywność, wahania nastroju i ryzyko samookaleczenia.
Z lekami robi się groźniej. ChPL alprazolamu mówi wprost: w czasie leczenia nie wolno pić alkoholu. Benzodiazepiny z alkoholem lub opioidami mogą spłycić oddech aż do śpiączki. ChPL kwetiapiny każe zachować ostrożność przy łączeniu z alkoholem.
Jeśli pijesz albo bierzesz substancje, powiedz o tym psychiatrze i terapeucie. To zmienia plan leczenia, nie przekreśla go.
Pilna pomoc: 4 numery
Myśli samobójcze, samookaleczenie, poczucie, że nie wytrzymasz do rana? Zadzwoń. Nie musisz mieć rozpoznania ani skierowania.
116 123 - wsparcie dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym. Całodobowo, bezpłatnie.
800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym. Całodobowo, bezpłatnie.
116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży do 18 lat. Całodobowo, bezpłatnie.
112 - bezpośrednie zagrożenie życia. Całodobowo, bezpłatnie.
Jak wspierać bliską osobę
Nazwij emocję, zanim zaczniesz ją oceniać. Zdanie „widzę, że jesteś wściekły" działa lepiej niż „przesadzasz".
Stawiaj granice spokojnie i konsekwentnie. Granica to nie kara. Mów, co zrobisz Ty, a nie co ma zrobić druga osoba.
Nie bierz na siebie roli terapeuty. Zachęcaj do leczenia. Zadbaj o własne wsparcie, także psychologiczne.
Ustalcie razem plan na kryzys, gdy jest spokojnie. Trzymajcie go w jednym miejscu, znanym obu stronom.
Gdy pada groźba samobójstwa, nie dyskutuj o tym, czy jest prawdziwa. Zostań z osobą i dzwoń pod 112 albo 800 70 2222.
Borderline a leczenie online: co jest możliwe
Wniosek online nie zastąpi psychiatry ani psychoterapeuty. Nie stawiamy rozpoznania. Nie zaczynamy leczenia. Nie prowadzimy terapii. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych.
Możliwa jest kontynuacja leku, który już przepisał psychiatra prowadzący, gdy masz dokumentację. Wypełniasz formularz z wywiadem. Wniosek ocenia lekarz, pytania padają na czacie. Lekarz może odmówić. Jeżeli lekarz odmówi, opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku.
Co przygotować: rozpoznanie z dokumentacji, nazwę i moc leku, datę ostatniej wizyty u psychiatry. Bez tego lekarz nie oceni, czy kontynuacja jest uzasadniona.
Przy benzodiazepinach obowiązuje okno 3 miesięcy od ostatniego badania. Kwetiapina i lamotrygina nie są substancjami psychotropowymi, więc ta reguła ich nie dotyczy.
Zwolnienie lekarskie: o jego wystawieniu decyduje lekarz po ocenie wniosku i może odmówić. W sprawach psychiatrycznych może odesłać do psychiatry.
Pogorszenie, nowe objawy albo zmiana leku to sprawa dla psychiatry prowadzącego, nie dla wniosku.
Więcej: kontynuacja leczenia psychiatrycznego, e-recepta psychiatryczna, karta leku Ketrel, benzodiazepiny i ich ryzyko.
Źródła
Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina), URPL
Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (lamotrygina), URPL
Charakterystyka Produktu Leczniczego Xanax SR (alprazolam), URPL
Charakterystyka Produktu Leczniczego Lorafen (lorazepam), URPL
Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11, WHO
Telefon wsparcia 116 123, Instytut Psychologii Zdrowia
Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, 800 70 2222
Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111
E-recepta psychiatryczna - 250,00 zł
Zgłoszenie rozstrzyga lekarz. Wystawiony dokument przychodzi e-mailem.
Krótkie odpowiedzi
Borderline: co to właściwie jest?
To zaburzenie osobowości. Jego rdzeń to niestabilne emocje, relacje i obraz siebie oraz impulsywność. W ICD-10 ma kod F60.3, osobowość chwiejna emocjonalnie. DSM-5 opisuje 9 kryteriów, do rozpoznania potrzeba co najmniej 5. Zaczyna się zwykle we wczesnej dorosłości i widać je w wielu sytuacjach. Rozpoznanie stawia psychiatra albo psycholog kliniczny po kilku rozmowach.
Czy na borderline są tabletki?
Żaden z leków opisanych na tej stronie nie ma borderline we wskazaniach ChPL. Leczenie opiera się na długoterminowej psychoterapii, np. DBT. Psychiatra może dobrać lek na chorobę współistniejącą, np. depresję albo chorobę dwubiegunową, albo na wybrane objawy. Benzodiazepiny wymagają szczególnej ostrożności: przy zaburzeniach osobowości ryzyko uzależnienia jest większe.
Czy borderline mija z wiekiem albo po terapii?
U wielu osób objawy z czasem słabną, zwłaszcza impulsywność i zachowania samobójcze. Psychoterapia przyspiesza tę zmianę, bo uczy regulacji emocji i budowania relacji. Terapia trwa zwykle co najmniej rok. Gorsze okresy mogą wracać przy silnym stresie. Dlatego warto mieć plan na kryzys i numery pomocowe zapisane w telefonie.
Czym borderline różni się od choroby dwubiegunowej?
Czasem trwania i wyzwalaczem wahań. W chorobie dwubiegunowej epizody manii lub depresji trwają zwykle dni i tygodnie. W borderline nastrój zmienia się w ciągu godzin, często po zdarzeniu w relacji. Oba rozpoznania mogą współwystępować. Rozróżnia je psychiatra, bo od tego zależy dobór leczenia, np. kwetiapina i lamotrygina mają wskazania w chorobie dwubiegunowej.
Tekst ma charakter informacyjny i opisuje formalności, a nie leczenie. Rozpoznanie i decyzję o terapii zostawiamy lekarzowi. Przy zagrożeniu życia dzwoń pod 112 albo 999.
Każdy tekst powstaje według tych samych zasad. Poznaj nasze wytyczne redakcyjne.