Gdy nic nie cieszy: anhedonia, jej przyczyny i co z tym zrobić
Anhedonia to utrata zdolności odczuwania przyjemności. Rzeczy, które cieszyły, przestają cieszyć. To jeden z głównych objawów depresji, ale pojawia się też w innych zaburzeniach i chorobach. Leczenie zależy od przyczyny, więc najpierw trzeba ją ustalić.
Co to jest anhedonia: definicja w 4 zdaniach
Anhedonia to objaw, nie osobna choroba. Oznacza spadek albo brak przyjemności z rzeczy, które wcześniej ją dawały. Jedzenie, muzyka, seks, spotkania, hobby: wszystko robi się płaskie. Nie chodzi o chwilowy brak humoru, tylko o stan, który trwa i nie mija po dobrym dniu.
W depresji anhedonia należy do objawów kluczowych, obok obniżonego nastroju. Część osób z depresją nie czuje smutku. Czuje pustkę. Wtedy właśnie anhedonia jest głównym sygnałem.
Opis samej depresji, jej objawów i przebiegu masz w tekście o depresji krok po kroku.
Objawy: jak anhedonia wygląda na co dzień
Specjaliści rozróżniają dwie strony anhedonii. Pierwsza dotyczy przeżywania: przyjemność nie przychodzi w trakcie. Druga dotyczy oczekiwania: nie czujesz chęci, zanim coś się zacznie. Często są obie naraz.
Mówi się też o anhedonii społecznej (kontakty z ludźmi) i fizycznej (dotyk, smak, zapach, ruch). U jednej osoby może przeważać jedna z nich.
Brak radości z rzeczy, które zawsze cieszyły. Ulubiony serial, sport, spacer nie dają nic.
Brak oczekiwania. Nie czekasz na weekend, urlop, spotkanie. Plan na przyszłość nie budzi żadnych emocji.
Wycofanie z kontaktów. Ludzie męczą albo są obojętni. Odwołujesz spotkania, bo nic z nich nie masz.
Spadek popędu seksualnego. Bliskość przestaje być przyjemna.
Jedzenie bez smaku. Jesz z obowiązku albo przestajesz jeść.
Spłaszczone emocje. Trudno się wzruszyć, ucieszyć, czasem nawet zasmucić.
Brak motywacji. Skoro nic nie daje nagrody, nic nie chce się zaczynać.
Anhedonia, smutek, apatia, zmęczenie: czym się różnią
Granica nie zawsze jest ostra. Jeśli stan trwa tygodniami i odbiera ci zwykłe życie, nie musisz sam ustalać, jak go nazwać. To zadanie lekarza.
Smutek to obecność przykrej emocji. Anhedonia to brak przyjemnej. Można mieć jedno bez drugiego.
Apatia to brak chęci i inicjatywy. Często idzie w parze z anhedonią, ale dotyczy działania, a nie odczuwania.
Zmęczenie mija po odpoczynku. Anhedonia nie mija po urlopie ani po przespanej nocy.
Gorszy tydzień po stracie albo porażce to normalna reakcja. Anhedonia trwa dłużej i obejmuje prawie wszystko, nie jeden obszar życia.
Przyczyny anhedonii: od depresji po leki
Najczęstsza przyczyna to depresja. Ale lista jest dłuższa. Dlatego ta sama anhedonia u dwóch osób może wymagać zupełnie innego leczenia.
Depresja, w tym depresja nawracająca.
Faza depresji w chorobie afektywnej dwubiegunowej.
Schizofrenia: anhedonia należy do tak zwanych objawów negatywnych. Opis: schizofrenia.
Zespół stresu pourazowego (PTSD): odrętwienie emocjonalne po traumie.
Uzależnienia i okres po odstawieniu alkoholu, nikotyny albo narkotyków.
Przewlekły stres i wyczerpanie.
Choroby ciała: m.in. zaburzenia tarczycy, choroba Parkinsona, przewlekły ból, choroby przewlekłe.
Niektóre leki. Jeśli anhedonia pojawiła się po nowym leku, powiedz o tym lekarzowi. Nie odstawiaj go sam.
Co zwiększa ryzyko
Czynnik ryzyka to nie wyrok. To sygnał, żeby nie czekać, gdy objawy się pojawią.
Wcześniejszy epizod depresji.
Depresja albo choroba dwubiegunowa w rodzinie.
Długotrwały stres: praca, opieka nad chorym, problemy finansowe.
Trauma, także z dzieciństwa.
Samotność i brak wsparcia.
Regularne picie alkoholu albo używanie substancji.
Choroba przewlekła i przewlekły ból.
Diagnoza: kto stawia i jak to wygląda
Rozpoznanie stawia psychiatra. W NFZ do psychiatry nie potrzebujesz skierowania. Możesz też zacząć od lekarza rodzinnego.
Lekarz rodzinny może zlecić badania, które wykluczają przyczyny z ciała, np. badania krwi z oceną tarczycy. Psycholog prowadzi diagnozę psychologiczną i psychoterapię, ale nie przepisuje leków.
Jak wygląda ocena. Psychiatra pyta, od kiedy trwa utrata przyjemności i czy dotyczy wszystkiego. Pyta o nastrój, sen, apetyt, energię, koncentrację, alkohol i inne substancje, leki i choroby. Pyta też wprost o myśli samobójcze. To standard, nie podejrzenie.
Ważne pytanie: czy kiedyś miałeś okresy nienaturalnie podwyższonego nastroju i energii. Charakterystyka bupropionu przypomina, że epizod depresji może być pierwszym objawem choroby dwubiegunowej. Leczenie takiego epizodu samym lekiem przeciwdepresyjnym może wtedy zwiększać ryzyko epizodu maniakalnego lub mieszanego. Dlatego przed leczeniem psychiatra zbiera wywiad, także rodzinny.
Kwestionariusze z internetu nie stawiają rozpoznania. Mogą pomóc nazwać objawy przed wizytą.
Przed wizytą: co zapisać
Taka lista skraca rozmowę o faktach i zostawia więcej miejsca na to, co ważne.
Od kiedy nic nie cieszy i czy zaczęło się po jakimś zdarzeniu.
Co jeszcze się zmieniło: sen, apetyt, waga, energia, koncentracja, popęd.
Czy miałeś kiedyś okresy dużej energii, małej potrzeby snu, gonitwy myśli.
Jakie leki, suplementy i substancje bierzesz. Ile pijesz alkoholu.
Choroby psychiczne w rodzinie.
Czy pojawiają się myśli o śmierci albo o odebraniu sobie życia. Powiedz o nich wprost.
Anhedonia: leczenie psychoterapią i lekami
Nie ma jednego leku na anhedonię. Charakterystyki omawianych tu leków nie podają jej jako osobnego wskazania. Leczy się chorobę, której anhedonia jest objawem. W depresji podstawą są psychoterapia i leki przeciwdepresyjne, często razem.
Leki przeciwdepresyjne nie działają od razu. Charakterystyki bupropionu i wortioksetyny ostrzegają, że poprawa może nie przyjść w pierwszych tygodniach.
W pierwszych tygodniach leczenia lekiem przeciwdepresyjnym i po każdej zmianie dawki lęk i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić. Najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Wtedy kontakt z lekarzem od razu, w zagrożeniu życia 112.
Leku nie odstawiasz sam, także gdy poczujesz się lepiej. Plan kończenia leczenia ustalasz z lekarzem.
Psychoterapia poznawczo-behawioralna - Co to jest: Terapia poznawczo-behawioralna uczy rozpoznawać myśli i zachowania, które podtrzymują obniżony nastrój i wycofanie. - Kiedy się ją stosuje: Psychoterapię poznawczo-behawioralną stosuje się w depresji i zaburzeniach lękowych, samą albo razem z lekami.
Aktywacja behawioralna - Co to jest: Aktywacja behawioralna to plan małych, konkretnych działań, które stopniowo przywracają kontakt z czynnościami dającymi nagrodę. - Kiedy się ją stosuje: Aktywację behawioralną stosuje się, gdy dominuje wycofanie i brak motywacji, także jako część terapii poznawczo-behawioralnej.
Leki SSRI, np. escitalopram, sertralina - Co to jest: Leki SSRI hamują wychwyt zwrotny serotoniny w mózgu. - Kiedy się ją stosuje: Leki SSRI w depresji i części zaburzeń lękowych dobiera lekarz, najczęściej psychiatra.
Bupropion - Co to jest: Bupropion według swojej charakterystyki hamuje wychwyt zwrotny noradrenaliny i dopaminy, a na wychwyt zwrotny serotoniny wpływa minimalnie. - Kiedy się ją stosuje: Bupropion jest wskazany w leczeniu epizodów dużej depresji. Jest przeciwwskazany m.in. przy napadach drgawkowych, także przebytych, oraz przy bulimii lub jadłowstręcie psychicznym, także w przeszłości.
Wortioksetyna (np. Brintellix) - Co to jest: Wortioksetyna hamuje przenośnik serotoniny i działa na kilka receptorów serotoninowych. - Kiedy się ją stosuje: Wortioksetyna jest wskazana w leczeniu dużych epizodów depresyjnych u dorosłych.
Leczenie przyczyny innej niż depresja - Co to jest: Gdy anhedonię wywołuje inna choroba, leczy się tę chorobę: tarczycę, uzależnienie, chorobę dwubiegunową, schizofrenię. - Kiedy się ją stosuje: Leczenie przyczyny ustala lekarz po diagnozie; w chorobie dwubiegunowej i schizofrenii prowadzi je psychiatra.
Karty leków, o których tu mowa
Szczegóły o konkretnych lekach, ich skutkach ubocznych i interakcjach znajdziesz na kartach: bupropion: działanie i przeciwwskazania, Brintellix z wortioksetyną oraz w przeglądzie grup leków przeciwdepresyjnych.
Wybór leku zależy od rozpoznania, innych chorób, przyjmowanych leków i wcześniejszych doświadczeń z leczeniem. To decyzja psychiatry.
Co możesz zrobić sam, obok leczenia
To nie zastępuje leczenia. Pomaga je wspierać. Przy anhedonii czekanie, aż wróci ochota, zwykle nie działa. Działa odwrotna kolejność: najpierw mały krok, potem czasem trochę ochoty.
Jedna mała rzecz dziennie, która kiedyś dawała radość. 10 minut, nie godzina.
Ruch: spacer, rower, cokolwiek. Bez celu sportowego.
Stałe pory snu i jedzenia.
Kontakt z jedną osobą w tygodniu, nawet krótki.
Mniej alkoholu. Alkohol nie przywraca radości, a utrudnia leczenie.
Zapisywanie, co choć trochę się udało. Po kilku tygodniach widać zmiany, których nie czujesz na bieżąco.
Anhedonia u bliskiej osoby: jak reagować
Z boku wygląda to często jak lenistwo albo obojętność. To nie jest ani jedno, ani drugie. Namawianie, żeby się wziął w garść, nie pomaga.
Co pomaga: zauważ zmianę i powiedz o niej spokojnie. Zaproponuj konkretną pomoc, np. umówienie wizyty albo wspólne wyjście do lekarza. Proponuj małe wspólne rzeczy bez presji, że mają cieszyć.
Pytaj wprost o myśli samobójcze. Takie pytanie nie podsuwa pomysłu. Daje szansę, żeby ktoś o nich powiedział. Jeśli odpowiedź cię niepokoi, skorzystaj z numerów poniżej.
Czy to minie: przebieg i nawroty
Zależy od przyczyny. Gdy anhedonia wynika z depresji, zwykle cofa się razem z nią, gdy leczenie zadziała. Bywa, że wraca jako ostatnia. Niektórzy mają lepszy nastrój, a radość nadal jest przytłumiona. To sygnał dla lekarza, nie porażka.
Gdy przyczyną jest choroba ciała albo substancja, anhedonia często słabnie po jej wyleczeniu albo po odstawieniu substancji. Gdy wynika z choroby przewlekłej psychicznej, leczenie trwa dłużej.
Bez leczenia anhedonia może się utrwalić. Wycofanie z życia odcina od rzeczy, które mogłyby pomóc. Dlatego nie czekaj, aż przejdzie samo.
Numery na sytuację kryzysową
Zadzwoń od razu, jeśli pojawiają się myśli samobójcze, plan odebrania sobie życia, żegnanie się z bliskimi, rozdawanie rzeczy. Także jeśli ktoś bliski przestał jeść i pić albo widzi i słyszy rzeczy, których nie ma.
116 123: telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym. Całodobowo, bezpłatnie.
800 70 2222: Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym. Całodobowo, bezpłatnie.
116 111: telefon zaufania dla dzieci i młodzieży do 18 lat. Całodobowo, bezpłatnie.
112: numer alarmowy przy bezpośrednim zagrożeniu życia.
Anhedonia a leczenie online: co jest możliwe
Pierwsze rozpoznanie i pierwszy dobór leku to psychiatra na wizycie. Także teleporada u psychiatry w przychodni albo w NFZ. Nowa anhedonia wymaga oceny przyczyny. Formularz tego nie zastąpi.
U nas możliwa jest kontynuacja leczenia, które już prowadzi psychiatra i które ma dokumentację. Wypełniasz formularz z wywiadem. Wniosek ocenia lekarz. Pytania dodatkowe padają na czacie. Nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301. Szczegóły: recepta na stałe leki psychiatryczne i jak wygląda kontynuacja.
Zwolnienie lekarskie. Wniosek o L4 możesz złożyć, ale o wystawieniu decyduje lekarz po ocenie. Może odmówić. W sprawach psychiatrycznych może odesłać cię do psychiatry. Opis: zwolnienie lekarskie.
Jeżeli lekarz odmówi, opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku.
Źródła
Charakterystyka Produktu Leczniczego Wellbutrin XR (bupropion), Rejestr Produktów Leczniczych
Charakterystyka Produktu Leczniczego Brintellix (wortioksetyna), EMA
116 123: telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym (Instytut Psychologii Zdrowia)
800 70 2222: Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym (Fundacja ITAKA)
E-recepta psychiatryczna - 250,00 zł
Zgłoszenie rozstrzyga lekarz. Wystawiony dokument przychodzi e-mailem.
Krótkie odpowiedzi
Co oznacza słowo anhedonia?
Utratę zdolności odczuwania przyjemności. Rzeczy, które kiedyś cieszyły, przestają cokolwiek dawać: jedzenie, muzyka, seks, spotkania. Anhedonia to objaw, nie osobna choroba. Najczęściej towarzyszy depresji, gdzie jest jednym z głównych objawów. Pojawia się też w chorobie dwubiegunowej, schizofrenii, PTSD, uzależnieniach i niektórych chorobach ciała.
Czy radość wraca, gdy anhedonia minie?
Zwykle tak, gdy leczy się przyczynę. Przy depresji anhedonia cofa się razem z nią, choć bywa, że ustępuje jako ostatnia. Gdy wynika z choroby ciała albo substancji, słabnie po jej wyleczeniu lub odstawieniu. Bez leczenia może się utrwalić. Jeśli trwa tygodniami, idź do psychiatry albo lekarza rodzinnego.
Brak przyjemności bez smutku: czy to może być coś innego niż depresja?
Tak. Depresja to najczęstsza przyczyna, ale nie jedyna. Anhedonia występuje w fazie depresji choroby dwubiegunowej, w schizofrenii jako objaw negatywny, po traumie, w uzależnieniach, przy przewlekłym stresie i w chorobach ciała, np. tarczycy. Dlatego rozpoznanie stawia lekarz po wywiadzie i, gdy trzeba, po badaniach.
Na anhedonię są jakieś leki?
Nie ma leku, który miałby anhedonię jako osobne wskazanie. Leczy się chorobę, która ją wywołuje. W depresji psychiatra może przepisać lek przeciwdepresyjny, np. z grupy SSRI, bupropion albo wortioksetynę, często razem z psychoterapią. Poprawa może nie przyjść w pierwszych tygodniach. Wybór leku i dawki należy do psychiatry.
Tekst ma charakter informacyjny i opisuje formalności, a nie leczenie. Rozpoznanie i decyzję o terapii zostawiamy lekarzowi. Przy zagrożeniu życia dzwoń pod 112 albo 999.
Każdy tekst powstaje według tych samych zasad. Poznaj nasze wytyczne redakcyjne.