Derealizacja: co to jest, skąd się bierze i co z nią zrobić
Derealizacja to poczucie, że otoczenie jest nierzeczywiste: jak za szybą, we mgle albo na filmie. Najczęściej towarzyszy silnemu lękowi i napadom paniki. Wiesz przy tym, że to wrażenie, a nie fakt. Nagły początek z objawami neurologicznymi wymaga pilnej diagnostyki.
Derealizacja co to: definicja w 5 punktach
Derealizacja to zaburzenie odbioru otoczenia. Świat wydaje się obcy, płaski, odległy albo sztuczny.
Kluczowa cecha: wiesz, że to tylko wrażenie. Kontakt z rzeczywistością jest zachowany. To odróżnia derealizację od psychozy.
Często idzie w parze z depersonalizacją. Wtedy obcy wydaje się nie świat, ale ty sam: twoje ciało, myśli, emocje.
Pojedynczy epizod nie jest rozpoznaniem. Krótkie stany derealizacji zdarzają się przy skrajnym zmęczeniu, braku snu i silnym stresie.
Gdy epizody wracają albo trwają długo i utrudniają życie, psychiatra może rozpoznać zaburzenie depersonalizacyjno-derealizacyjne. To osobna jednostka w klasyfikacjach chorób.
Objawy: jak derealizacja wygląda od środka
Objawom zwykle towarzyszy lęk przed tym, co się dzieje. Pojawia się myśl: wariuję, tracę kontrolę. Ta myśl nasila lęk. Lęk nasila derealizację. Tak powstaje błędne koło.
Epizod może trwać minuty, godziny albo dłużej. U części osób objawy są stałe i trwają miesiącami.
Wiele osób przestaje o tym mówić. Boją się, że zostaną uznane za chore psychicznie. To opóźnia pomoc.
Otoczenie jak za szybą, mgłą albo zasłoną.
Świat jak z filmu, snu albo gry komputerowej.
Znane miejsca i ludzie wydają się obce.
Zmieniony odbiór barw, dźwięków, odległości i wielkości przedmiotów.
Zaburzone poczucie czasu: wszystko dzieje się za szybko albo za wolno.
Brak emocjonalnego kontaktu z otoczeniem, jakby ktoś wyłączył uczucia.
Derealizacja, depersonalizacja, psychoza: 3 różnice
Ta różnica jest ważna. Lęk przed utratą zmysłów to typowy element derealizacji. Osoby z psychozą zwykle nie opisują swoich przeżyć jako sztucznych czy nierealnych.
Rozróżnienie stawia psychiatra. Jeśli ktoś bliski mówi o śledzeniu, głosach lub ukrytych przekazach, to inny problem i wymaga pilnej oceny.
Derealizacja: obcy wydaje się świat. Wiesz, że to wrażenie.
Depersonalizacja: obcy wydajesz się sobie. Patrzysz na siebie jak z boku. Też wiesz, że to wrażenie.
Psychoza: zmienia się samo przekonanie o rzeczywistości. Pojawiają się urojenia lub omamy, a osoba nie traktuje ich jak wrażenia.
Przyczyny derealizacji: 8 częstych źródeł
Derealizacja to objaw, nie choroba sama w sobie. Uważa się, że to reakcja obronna mózgu na przeciążenie lękiem lub stresem. Częste źródła:
Napady paniki i zaburzenia lękowe. To najczęstszy kontekst.
Silny albo długotrwały stres.
Trauma, także z dzieciństwa. Derealizacja bywa częścią obrazu PTSD.
Depresja.
Brak snu i skrajne zmęczenie.
Substancje psychoaktywne: marihuana, inne narkotyki, alkohol i jego odstawienie.
Niektóre leki. ChPL sertraliny wymienia depersonalizację wśród częstych działań niepożądanych, ChPL escitalopramu wśród rzadkich.
Przyczyny neurologiczne i somatyczne: padaczka, migrena, uraz głowy, niedocukrzenie.
Derealizacja przy napadzie paniki
Napad paniki to nagły, silny lęk z objawami z ciała: kołatanie serca, duszność, drżenie, zawroty głowy, pocenie się. Derealizacja często pojawia się w szczycie napadu.
Mechanizm nakręca się sam. Szybki oddech zmienia odczucia w ciele. Zmienione odczucia budzą strach. Strach przyspiesza oddech.
Po napadzie poczucie nierealności może utrzymywać się jeszcze przez jakiś czas. Potem zwykle słabnie.
Jeśli napady wracają, to sygnał do diagnostyki zaburzenia panicznego. To zaburzenie dobrze poddaje się leczeniu.
Czy to groźne: co mówi o tobie derealizacja
Sama derealizacja nie jest psychozą. Nie oznacza utraty kontaktu z rzeczywistością. Zachowana świadomość, że to wrażenie, to dobry znak.
Ryzyko leży gdzie indziej. W chorobie, która ją wywołuje. W lęku, który ją podtrzymuje. W sytuacjach, gdy osłabia uwagę, np. za kierownicą.
Przewlekła derealizacja obniża jakość życia. Utrudnia pracę, naukę i relacje. Wtedy wymaga leczenia, a nie czekania.
Groźny jest nagły początek z objawami neurologicznymi. Wtedy przyczyną może być choroba mózgu. Opis sytuacji alarmowych znajdziesz niżej.
Przebieg: epizody, nawroty, rokowanie
Najczęściej derealizacja pojawia się epizodami. Wyzwalacze: stres, napad paniki, nieprzespana noc, alkohol, marihuana.
Gdy przyczyna mija, epizody zwykle słabną. Gdy lęk trwa, wracają.
U części osób objawy stają się przewlekłe. Pomaga wtedy leczenie zaburzenia, które je podtrzymuje, i psychoterapia nastawiona na sam objaw.
Każdy nowy rodzaj objawów zgłoś lekarzowi. Dotyczy to zwłaszcza objawów z ciała: drętwienia, zaburzeń widzenia, utraty przytomności.
Diagnoza: kto ocenia i jak
Na wizytę przygotuj 6 informacji: od kiedy są objawy, ile trwa epizod, co go wyzwala, jakie leki i substancje przyjmujesz, czy był uraz głowy, czy są inne objawy, np. drgawki albo omdlenia.
Nie ma jednego testu, który potwierdza derealizację. Rozpoznanie opiera się na rozmowie, kwestionariuszach i wykluczeniu innych przyczyn.
Zapisuj epizody przez kilka tygodni: data, czas trwania, sytuacja, sen poprzedniej nocy, kawa, alkohol. Taki dziennik skraca diagnostykę.
Psychiatra: ocenia objawy, wyklucza psychozę, szuka zaburzenia lękowego, depresji, PTSD i wpływu substancji. Stawia rozpoznanie i dobiera leczenie.
Lekarz rodzinny lub neurolog: wyklucza przyczyny somatyczne. Zakres badań ustala lekarz. Mogą to być badania krwi, EEG, badanie obrazowe mózgu.
Psycholog i psychoterapeuta: diagnoza psychologiczna i psychoterapia. Psycholog nie przepisuje leków.
Leczenie: psychoterapia i leki
Podstawą jest psychoterapia, najczęściej poznawczo-behawioralna. Cel: przerwać błędne koło lęku i ciągłego obserwowania siebie.
W terapii uczysz się, że objaw jest nieprzyjemny, ale nie groźny. Ćwiczysz przenoszenie uwagi z wnętrza na otoczenie. Pracujesz nad źródłem lęku: stresem, traumą, unikaniem.
Żaden lek nie ma w ChPL wskazania: derealizacja. Leki działają na chorobę, która ją wywołuje albo podtrzymuje: depresję, zaburzenie paniczne, PTSD.
Psychoterapia poznawczo-behawioralna - Co robi: Psychoterapia poznawczo-behawioralna uczy rozpoznawać i przerywać błędne koło lęku i derealizacji. - Ograniczenia: Psychoterapia wymaga regularnych sesji i czasu.
Psychoedukacja - Co robi: Psychoedukacja wyjaśnia, czym jest derealizacja, co zmniejsza lęk przed samym objawem. - Ograniczenia: Psychoedukacja zwykle nie wystarcza przy objawach przewlekłych.
Sertralina (SSRI) - Co robi: Sertralina ma w ChPL wskazania: duże epizody depresyjne, lęk napadowy, ZO-K, fobia społeczna, PTSD. - Ograniczenia: Sertralina nie ma wskazania: derealizacja. Jej ChPL wymienia depersonalizację wśród częstych działań niepożądanych.
Escitalopram (SSRI) - Co robi: Escitalopram ma w ChPL wskazania: epizody dużej depresji, lęk paniczny, fobia społeczna, uogólnione zaburzenie lękowe, ZO-K. - Ograniczenia: Escitalopram nie ma wskazania: derealizacja. Jest przeciwwskazany przy wydłużonym odstępie QT i z lekami wydłużającymi QT.
Leczenie przyczyny somatycznej - Co robi: Leczenie przyczyny somatycznej, np. padaczki, usuwa źródło objawów. - Ograniczenia: Leczenie przyczyny somatycznej wymaga wcześniejszej diagnostyki.
Leki przy derealizacji: co warto wiedzieć
Lek dobiera psychiatra. Opis substancji: sertralina i escitalopram.
Efekt SSRI nie jest natychmiastowy. ChPL sertraliny: początek działania może nastąpić w ciągu 7 dni, wyraźny efekt przychodzi później. ChPL escitalopramu: działanie przeciwdepresyjne zwykle po 2-4 tygodniach, w lęku panicznym pełna skuteczność po około 3 miesiącach.
Ostrzeżenie z ChPL 4.4: w pierwszych tygodniach leczenia lekiem przeciwdepresyjnym i po każdej zmianie dawki lęk i myśli samobójcze mogą się nasilić. Najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Wtedy kontakt z lekarzem od razu, w zagrożeniu życia 112.
Escitalopram jest przeciwwskazany z nieodwracalnymi inhibitorami MAO, z moklobemidem i z linezolidem. Sertraliny nie wolno łączyć z nieodwracalnymi inhibitorami MAO i z pimozydem, a z moklobemidem nie powinno się jej stosować. Podaj lekarzowi pełną listę leków.
Leków nie odstawia się nagle. Po odstawieniu SSRI mogą wystąpić zawroty głowy, zaburzenia snu, lęk i nudności. W badaniach opisanych w ChPL sertraliny objawy po odstawieniu zgłosiło 23% osób, wobec 12% osób kontynuujących leczenie. Plan zakończenia ustala lekarz.
Alkohol i marihuana mogą nasilać derealizację. Ich odstawienie jest częścią leczenia.
Co robić w trakcie epizodu
Te techniki pomagają przetrwać epizod. Nie zastępują leczenia, gdy epizody wracają.
Bliska osoba może pomóc prosto: mówić spokojnie, nie przekonywać na siłę, że wszystko jest normalne, zaproponować wspólne liczenie oddechów. Pytanie, czego potrzebujesz, działa lepiej niż rady.
Nazwij to: to derealizacja, objaw lęku, minie.
Oddychaj wolno. Wydech dłuższy niż wdech.
Skup się na zmysłach: 5 rzeczy, które widzisz, 4, które słyszysz, 3, których dotykasz.
Dotknij czegoś zimnego albo o wyraźnej fakturze.
Nie sprawdzaj co chwilę, czy objaw minął. Obserwowanie go nasila lęk.
Prowadzisz auto? Zjedź w bezpieczne miejsce i zatrzymaj się.
Ogranicz kofeinę, alkohol i marihuanę. Zadbaj o sen.
Kiedy dzwonić pod 112: 4 sytuacje i telefony wsparcia
Kryzys bez bezpośredniego zagrożenia życia? Te numery działają:
116 123: telefon dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym. Całodobowo, bezpłatnie.
800 70 2222: Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym. Całodobowo, bezpłatnie.
116 111: telefon zaufania dla dzieci i młodzieży. Całodobowo, bezpłatnie.
112: bezpośrednie zagrożenie życia.
Derealizacja zaczęła się nagle i towarzyszy jej osłabienie lub drętwienie jednej strony ciała, zaburzenia mowy, utrata widzenia, silny ból głowy, drgawki albo utrata przytomności. Dzwoń pod 112.
Objawy pojawiły się po urazie głowy. Udaj się na SOR i nie prowadź sam auta.
Objawy po zażyciu substancji, z kołataniem serca, bólem w klatce piersiowej albo splątaniem. Dzwoń pod 112.
Myśli samobójcze albo plan zrobienia sobie krzywdy. Dzwoń pod 112.
Derealizacja a leczenie online: granice
Rozpoznania online nie stawiamy. Pierwsza ocena derealizacji to psychiatra na wizycie, a przy nagłym początku także diagnostyka neurologiczna.
Online możliwa jest kontynuacja leczenia, które już trwa. Przykład: psychiatra rozpoznał zaburzenie lękowe i zapisał lek. Masz dokumentację. Wtedy możesz złożyć wniosek o kolejną receptę. Więcej o tle lękowym: zaburzenia lękowe.
Droga: formularz z wywiadem, ocena lekarza, pytania dodatkowe na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych. Lekarz może odmówić, np. gdy objawy się nasilają i potrzebna jest wizyta. Jeżeli lekarz odmówi, opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku.
Zwolnienie lekarskie: o wystawieniu decyduje lekarz po ocenie wniosku i może odmówić. W sprawach psychiatrycznych może odesłać do psychiatry.
Kontynuacja leku: wniosek o e-receptę psychiatryczną.
Źródła
Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina, URPL)
Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram, URPL)
Telefon 116 123 dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym (Instytut Psychologii Zdrowia)
Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, 800 70 2222 (Fundacja ITAKA)
Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111
E-recepta psychiatryczna - 250,00 zł
Zgłoszenie rozstrzyga lekarz. Wystawiony dokument przychodzi e-mailem.
Krótkie odpowiedzi
Co to jest derealizacja, w skrócie?
To wrażenie, że świat wokół jest nierzeczywisty: jak za szybą, we mgle albo na filmie. Wiesz przy tym, że to tylko wrażenie, więc kontakt z rzeczywistością jest zachowany. Najczęściej pojawia się przy silnym lęku, napadach paniki, stresie i braku snu. Często towarzyszy jej depersonalizacja, czyli poczucie obcości wobec siebie.
Czy derealizacja grozi czymś poważnym?
Sama w sobie zwykle nie jest groźna: nie jest psychozą i nie oznacza utraty kontaktu z rzeczywistością. Ryzyko dotyczy przyczyny i skutków: choroby, która ją wywołuje, uwagi osłabionej np. za kierownicą, przewlekłego obniżenia jakości życia. Nagły początek z drętwieniem, zaburzeniami mowy, drgawkami albo silnym bólem głowy to sytuacja dla numeru 112.
Czy derealizacja może minąć sama?
Pojedyncze epizody przy stresie, zmęczeniu czy panice często mijają same. Gdy wracają albo trwają tygodniami, rzadko znikają bez leczenia przyczyny. Wtedy potrzebna jest ocena psychiatry i zwykle psychoterapia. Czekanie wzmacnia lęk przed objawem, a ten lęk podtrzymuje derealizację.
Derealizacja a leki: co może zapisać psychiatra?
Żaden lek nie ma w ChPL wskazania: derealizacja. Psychiatra może zapisać lek na chorobę, która ją wywołuje, np. sertralinę albo escitalopram przy zaburzeniu lękowym lub depresji. Na początku leczenia lekiem przeciwdepresyjnym lęk może się przejściowo nasilić, najwyraźniej przed 25. rokiem życia. Podstawą leczenia pozostaje psychoterapia.
Derealizacja: psychiatra, neurolog czy lekarz rodzinny?
Zacznij od psychiatry, bo to on ocenia objawy i stawia rozpoznanie. Przy nagłym początku, objawach neurologicznych albo urazie głowy potrzebny jest lekarz rodzinny, neurolog lub SOR. Psychoterapię prowadzi psychoterapeuta, a diagnozę psychologiczną psycholog. Zabierz ze sobą listę leków i dziennik epizodów.
Czy przy derealizacji można dostać zwolnienie online?
O zwolnieniu decyduje lekarz po ocenie wniosku i może odmówić. W sprawach psychiatrycznych może odesłać do psychiatry, który zna przebieg leczenia. Derealizacji nie rozpoznajemy online. Jeśli objawy uniemożliwiają pracę, potrzebna jest ocena lekarza, który prowadzi twoje leczenie.
Tekst ma charakter informacyjny i opisuje formalności, a nie leczenie. Rozpoznanie i decyzję o terapii zostawiamy lekarzowi. Przy zagrożeniu życia dzwoń pod 112 albo 999.
Każdy tekst powstaje według tych samych zasad. Poznaj nasze wytyczne redakcyjne.